خاطره ای از تماشای یک نمایش در کنار هنرمندانی معروف اما بی فرهنگ

رابطه ى ميان منتقد و هنرمند در همه جاى دنيا رابطه اى پيچيده و بحث برانگيز بوده و هست .  اينکه کدام ديدگاه ها در مورد نقد و روش نقادى و اخلاق نقادى و نقدپذيرى درست است ، موضوعى است پيچيده و نيازمند بحث و بررسى تئوريک و البته تحقيق ميدانى . اما بى شک پيچيدگى مبحث نقد و صد البته رابطه ى ميان منتقد و هنرمند در سرزمين ما امرى است عجيب و غريب و صدها بار پيچيده تر از سرزمين هاى ديگر .

ما منتقدين ، هر يک به شيوه ى خود ، يکى سلبى ، ديگرى ( بهتر بگويم بسيارى ) ايجابى و حتى تکوينى به نقد تئاتر مى پردازيم تا هر يک به شيوه و روش خود تئاتر را گامى به جلو ببريم . اما ما همواره مورد هجمه هاى شديد و غريب بوده و هستيم ، به ويژه اگر سلبى نقد کنيم و به قول معروف نيمه ى پرليوان را نگاه نکنيم و حق مخاطب را يک ليوان ِ پُرِ پُر بدانيم . ما جماعت منتقد هميشه و هنوز چوب صراحت و صداقت و دلسوزیمان را مى خوريم ، گر چه من ، به شخصه و بسيارى چون من ، به قول يکى از همکاران ما در دپارتمان نقد تئاتر فستيوال لباس ضد چوب پوشيده و محکم به راه خود ادامه مى دهيم …

… اما …

شبى از شب ها در مجموعه اى معروف و اسم و رسم دار به تماشاى نمايشى رفته بودم  و روى صندلى کنارى من ، دو ، سه نفر هنرمندِ بازيگر به تماشاى نمايش دوستان ، همکاران و هم صنفى هاى خود آمده اند ؛ آن هم به عنوان ميهمان . نمايش هنوز شروع شده و نشده ، در همان لحظات آغازين پرده ى اول ، دو نفر از اين “هنرمندان” گرامیِ با شعور و فهمِ درک هنرى و غير هنرى ، يک باره به قالب منتقد وارد شده و شفاها و به قولى Live ( زنده ) و با لحن پچ پچ گونه اى که دو ، سه رديف پشت سر ما را نيز مستفيض مى کرد ، به نقد و تحليل نمايش پرداختند : از به سخره گرفتن دکور ، نور ، طراحى لباس ، شيوه ى بازى بازيگران و کارگردانى و الى آخر .

نه به عنوان منتقد بلکه به عنوان يک مخاطب اين نمايش ، صدای پچ پچ زنانه ى اين دوستان (!) مانع از لذت بردنم از نمايش مى شد و جز اين چون معتقدم که بدترين نمايش ها را بايد تا پايان نشست و محترمانه ديد و بعد نظر خود را در قالب نقد بيان کرد و همواره از دوستانى (!) که در حين اجراى نمايش سالن را ترک مى کنند و يا تلفن همراه خود را جواب مى دهند که : ” … اومدم تئاتر…تموم شد زنگ مى زنم!…” و يا آنان که در حين اجرا به اين گونه نقدهاى شفاهى (!) و غرولندى مشغول مى شوند ، ناراحت شده و حتما حتما حتما به آنان تذکر مى دهم ؛ پس به اين به ظاهر هنرمندان علاقه مند به حوزه ى نقد (!) هم تذکر دادم ( البته دو بار…چون يک بار تذکر افاقه نکرد و روى دوستان بيشتر از اين حرف ها بود که با يک بار تذکر کم شود ! ) .

اين گونه شد که اين عزيزان بالاخره ساکت شدند ، البته نه به احترام تئاتر يا به احترام دوستان و همکاران و هم صنفى هايشان بلکه فقط و فقط براى نشنيدن تذکرهاى بعدى که احتمالش را زياد پيش بينى کرده بودند .

با اين همه يکى شان تا پايان نمايش با تلفن همراهش سرگرم بود ، يکى سالن را ترک کرد و … و نمايش تمام شد و اين هنرمندان تمام قد ايستادند و کف زدند و بعد از اينکه نمايش به آنان تقديم شد (آن هم در حالى يکی شان سالن را ترک کرده بود و هرچه نامش را صدا کردند کسى ميهمان مورد نظر را نديد که نديد ) و بعد از اينکه عکس هاى يادگارى گرفته شد و پوستر را با جملات قصارشان امضا کردند ، شروع کردند به تبريک گفتن و تعريف و تمجيد و به به چه کار خوبى! و واقعا عالى بود و خسته نباشيد و اينها !

حال و بعد از این ماجرا که اولین تجربه ی اینچنینی من هم نبود ، چند سوال ساده براىم پيش آمده است :

١- چرا گروه هاى تئاترى ما و چرا هنرمندان ما ، تزوير و ريا را بر نقد ترجيح مى دهند ؟! چرا اين تعريف و تمجيدهاى متزورانه را دوست دارند ، باور مى کنند و مى پذيرند اما نقد ( از  هر گونه ، مگر نوع متزورانه اش ) را نمى پذيرند ؟!

٢- چرا هنرمندان ما از مردم و مخاطبين عام تئاتر توقع دارند در حين اجرا نه تنها تلفن هاى همراهشان را خاموش کنند و تا يک ساعت بعد از اجرا هم روشن نکنند !!! و در حين نمايش پلک هم نزنند تا مبادا بازيگران حواس شان پرت نشود و گاهی بازیگری وسط ديالوگ گفتنش يکباره با لحنى توهين آميز خطاب به بيچاره اى که به هر دليلى فراموش کرده تلفن همراهش را خاموش يا بى صدا کند ، جمله اى قصار مى گويد و خجالت زده اش مى کند ( نگوييد نديده ايد چنين صحنه هاى زننده اى را ! ) ؛ اما خود اين هنرمندان با شعور و با فرهنگ ، خودشان در تمام طول اجرايي که مهمان آن شده اند تنها و تنها به اين دليل که نمايش را نمايش خوبى نمى دانند به خود اجازه مى دهند که کل زمان اجرا را پچ پچ کنند و اثری را مسخره کنند يا با تلفن همراهشان مشغول باشند و يا سالن را ترک کنند !؟

٣- چرا ما ، در دپارتمان نقد تئاتر فستيوال ، براى يک مهر”پيشنهاد نمى شود” ( آن هم بر اساس طرحى علمى و تحقيقاتى و البته جهانى در باب نقد و نقادى ) اين چنين مورد حمله قرار مى گيريم که نقد بلد نيستيم و بى سواديم و… اما همان هنرمندانى که ما بر آثارشان نقد نوشته ايم و فقط به مخاطبين سايت خودمان پيشنهاد کرده ايم که وقت و پول خود را خرج فلان نمايش نکنند ، همان هنرمندان؛ حق خود مى دانند که با بي احترامى به ساحت تئاتر ، درست در حين اجرا ، عملکردى داشته باشند که سلبى ترين منتقدان در قبال تئاتر ندارند ( اين گونه برخوردها شايد در سينما که هنر زنده نيست جايز باشد اما هيچ کس در تئاتر اين عملکرد را جايز نمی داند . ) ؛ عملکردى که نه نقد است و نه حقيقى است ، بلکه بر خواسته از نوعى نظرتنگى ، حسادت و بى شعورى و بى فرهنگى است و الا اگر کسى قصدش نقد و نهايتا رشد دوست و همکارش باشد ، صريح و رک و البته دوستانه ( چون غير دوستانه اش وظيفه منتقد است ) معايب کار را بيان می کند و يا حتى اگر شجاعت چنين کارى را ندارد ، حداقل ادب نگه می دارد و به تئاتر و به هم صنفان و و دوستان خود احترام بگذارد و دقايقى سکوت کند و تلفن همراهش را بى صدا در کيفش بگذارد و حداقل لطف کند و چرت بزند .

… و با همه ى اينها …

اين اتفاق و امثال آن به ما ثابت مى کند که ما راه دشوارى در پيش داريم ، سخت تر از آنچه فکر مى کرده ايم . چرا که ما نه تنها تا رابطه ى آرمانى منتقد و هنرمند فاصله اى بعيد داريم ، بلکه برخى از ما تا هنرمند بودن ، تا دوست بودن ، تا هم صنف بودن ، تا مخاطب ساده ى تئاتر بودن و تا متزور نبودن فاصله اى قابل توجه داريم .

المیرا نداف – نویسنده مهمان