نقدی بر نمایش “سوراخ” به کارگردانی جابر رمضانی

کار نقد ، الزاما تحلیل نیست .

و کار منتقد ، الزاما تحلیل گرى نیست .

اثبات این دو گزاره ، نه تنها از حوصله این نوشتار خارج است بلکه گمان می رود ، خواننده ی این سطور بر صحت این گزاره ها واقف است ، چرا که این گزاره ها ، بدیهی هستند و اثبات امر بدیهی ، بیهوده است .

و صاحبان برخی آثار هنری به نفع خودشان است که نقد را بر تحلیل ترجیح دهند :

و طرفداران برخى آثار و يا طرفداران برخى هنرمندان نيز بهتر است نقش منتقد را تحليل گرى ندانند و او را ترجمه کننده اثر و بيانگر آنچه خود اثر از گفتنش ناتوان بوده ندانند ، در واقع نقش منتقد رمز گشايى نيست و صد البته که اگر اثرى هنرى نتواند در لحظه مواجهه مخاطب با خود ، در او لذت ايجاد کند ، لذت ايجاد شده به زور رمزگشايي و تحليلى که در فلان و بهمان روزنامه و سايت منتشر خواهد شد ، پشيزى نمى ارزد !

اين ها را خطاب به امير رضا کوهستانى عزيز گفتم که در يادداشتى ، وظيفه گره گشايي و ايجاد ارتباط بين “سوراخ” و مخاطب را بر شانه هاى نحيف نقد مى گذارند ، که حتى اگر شانه هاى نقد در تئاتر ايران نحيف هم نبود ؛ اين وظيفه منتقد نيست .

تحلیل گران اگر به سراغ سوژه روند و ترکیب سوژه و فرم را در بستر ابژه آن اثر مورد تحلیل قرار دهند ، در جوامع سوژه زده ، دگم ، فناتیک و امثالهم محکوم به سکوت هنری خواهند شد و انگ های فراوان خواهند خورد .

اما نقد ، چنان که از نامش بر می آید ، نقد است و با آنچه می بیند سر و کار دارد ، رک و راست و صریح و مستقیم است ، نه مثل تحلیل ، لایه لایه و پیچیده .

***

 نمایش ” سوراخ ” نیز از جمله آثاری است که به نفع نویسنده و کارگردانش این است که نقد شود و نه تحلیل .

پس ما ، ” سوراخ ” را نقد می کنیم ، حتی اگر برخی طرفداران ” سوراخ ” این را وظیفه منتقد می دانند که اثر را رمزگشايي کنند و ایجاد کننده ارتباط میان اثر و مخاطب باشند !

” سوراخ ” از ضعف شدید خلق و القاء زمان ، مکان و موقعیت قصه ای که روایتش می کند رنج می برد . در واقع ” سوراخ ” هیچ چیز روایت نمی کند . حال آنکه ادای روایت کردن را در می آورد.

” سوراخ ” در دکور ، میزانسن ها ، بازی بازیگران ، نور ، موسیقی و فضاسازی نیز هیچ چیز القا نمی کند .

ما یک کوریدور می بینیم که احتمالا یک هتل است ، شاید یک آپارتمان باشد ، یک مسافرخانه و یا هر چیز دیگر . یک دکور در فاصله ای بعید از تماشاچی که در این دور بودن نیز جز نو بودن و بدیع بودن ویژگی منحصر به فرد دیگر و یا ایجاد پیام و فضای خاص دیگری دريافت نمی شود .

ایده ی آسانسور هم فقط بدیع است وگرنه هیچ کارکرد فرمالیستی مشخصی ندارد ، قصه هم که نداریم که بگوییم آسانسور کارکرد روایی دارد . پس آسانسور نیز درست مانند ایده کوریدور و دور بودن صحنه از تماشاچی تنها ابزار گول زدن تماشاچی است و تخمین زدن میزان جذابیت ایده های مدرن در تئاتر امروز روز ما .

ایده هاشف ها نیز بسیار بسیار زننده است و تلاش بازیگران را نیز هدر می دهد . در واقع هاشف ها نه فضای رویاگونگی ایجاد می کند ، نه ترس ، نه واگویه ، نه فانتزی و نه هيچ حس و پيام قابل اعتنا.

و تنها به بازی بازیگران ضربه می زنند و ما صدای همه بازیگران را در یک سطح و با یک ریتم و با یک ملودی و غیر قابل تشخیص از یکدیگر می شنویم و فاجعه جایی رخ می دهد که پرسوناژ به ظاهر پلیس ( آتیلا پسیانی ) برای مجازات مظنونین ، هاشف ها را از آنها جدا می کند !!! چرا ؟!! یعنی چه ؟! ما الان باید بخندیم ؟! متاثر شویم ؟! و یا از یک موقعیت فانتزی  به ظاهر ابزورد لذت ببریم ؟؟!

و پیشنهاد ما به طرفداران آثار ابزورد این است که اگر واقعا به ابزورد و فضا و موقعیت های نمایشنامه هایی این چنین علاقه دارند بیشتر و بیشتر بکت بخوانند ، یونسکو بخوانند و ابزورد بخوانند و بخوانند .

” سوراخ ” از ضعف شدید شخصیت پردازی رنج می برد . حق هم دارد . در شرایطی که مکان ، زمان و موقعیت رویدادی مشخص نیست ، اساسا پرسوناژها بستری برای پرداخت شدن ، شکل گرفتن و عینیت یافتن نمی یابند و در سطح سایه هایی کج و معوج و مسخره باقی می مانند و بازیگران هر چقدر هم توانا باشند ، که هستند ، باز هم چون پرسوناژ الکن است و حتی تیپ هم نیست ، در نهایت ناموفق خواهند بود .

ایده دوربین موبايل نیز هیچ منطق و فلسفه ای ندارد و در حد کنایه ای سیاسی – اجتماعی اما لوث باقی می ماند .

با همه اینها ” صدای آهسته برف ” جابر رمضانی مرا و شاید بسیاری را تا لحظه پایان ” سوراخ ” امیدوار و گوش به زنگ رخدادی هنرمندانه و قابل اعتنا نگه داشت و من و احتمالا بسیاری دیگر تا پایان نمایش باز هم به خود امیدواری دادیم که این نمایش از دست رفته ، در جایی ، شاید نزدیک به پایان احیا خواهد شد . اما پایان بندی ” سوراخ ” فاجعه است …

… فاجعه ای که شاید سکوت در مقابلش بهترین واکنش و نقد باشد .

***

هنرمند در هر شاخه هنری باید خود را در فضایی احساس کند این گونه :

هنرمند ، اثرش و مخاطب ، يکه و تنها .

گویی جهان هستی تشکیل شده است از همین سه عنصر .

پس هنرمند و اثرش ، به صورت یکه و تنها با مخاطب روبرو هستند ، بی هیچ تحلیل گر و گره گشایی که رمز ها و کد ها و لایه های تو در توی اثری را برای مخاطب واکاوی کند که اگر اثری بی حضور تحلیل گر ، نتواند احساس مخاطب را بر انگیزد و در او حس زیبا شناختی ایجاد کند و یا از دیدگاه دیگر نتواتد پیام مورد نظر هنرمند را به مخاطب انتقال دهد  ، بهتر است که اگر پرده نقاشی است سوزانده شود و اگر مجسمه است شکسته شود و اگر تئاتر است ، تعطیل گردد که چنین آثاری که  نياز دارند که صاحب اثر به آنها سنجاق شود و یا تحلیل گر به آنها سنجاق شود ، نه هنربرای هنر هستند و نه هنر برای ایدئولوژی و نه هنر برای مردم و نه …. راحت بگويم اساسا هنر نیستند .

***

” سوراخ ” اگر نمی تواند و البته که ( متاسفانه ) نتوانسته است ، بی واسطه ، مخاطبان را متاثر کند (چه از دید زیباشناختى و چه از دید پیام رسانی و … ) برای جابر رمضانی یک شکست است که اگر او اين شکست را بپذیرد ، پله پیروزی است و اگر نه …

المیرا نداف – نویسنده مهمان